Primeiras cuestións

Otero / Outeiro

A primeira cuestión que me chega refírese ó apelido Otero, que é un dos apelidos galegos máis comúns (no censo electoral de 1996 ocupa o lugar décimo sétimo por orde de frecuencia). Non é exclusivo da onomástica galega (unha pequena parte dos Otero galegos poderían ser de orixe leonesa ou zamorana, por exemplo), pero presenta entre nós a máis alta densidade da península, e mesmo se pode afirmar que a maior parte dos Otero do mundo teñen orixe galega.

O profesor Lema Suárez estudiou a alteración deste apelido (de/do Outeiro > Otero) en terras de Soneira e puxo de relevo o carácter serodio da consolidación da forma deturpada: ata o século XIX é habitual que nos escritos, sobre todo nos menos formais, convivan (ás veces nun mesmo documento para referirse á mesma persoa) a forma oficial deturpada Otero e a tradicional Outeiro.

Segundo o censo do Catastro de Ensenada, a mediados do XVIII os Outeiro e os Otero de Galicia mantiñan proporcións equilibradas. Hoxe é case absoluto o predominio da forma deturpada. Só un 1%, localizado sobre todo na Barcala e en Bergantiños, mantén a forma tradicional Outeiro, xa sen a preposición que presentaba antigamente (de Outeiro, do Outeiro), habitual nos apelidos de orixe toponímica.

Iglesias / Igrexas / Da Igrexa

Iglesias constitúe un exemplo de apelido de imposición administrativa, é dicir, aplicado en casos de filiación non recoñecida e outras circunstancias semellantes, para as cales a lexislación vixente aínda contempla que o funcionario do Rexistro poida impoñer ó nacido apelidos "de uso corrente". É apelido característico do territorio galego e as áreas limítrofes, pero naceu xa coa forma castelá e o seu uso data de época relativamente recente, pois non se rexistra no Catastro de Ensenada (1753), cando na actualidade ocupa en Galicia, significativamente, o lugar duodécimo por orde de frecuencias.

Unha parte dos apelidos toponímicos tradicionais da Eirexa, da Eirexe, da Igrexa e variantes que non foron castelanizados en de la Iglesia pasaron a confluír con este apelido administrativo adquirindo un -s final adventicio, polo que unha restauración do apelido (unha adecuación á lingua correspondente, conforme a letra da lei) podería optar entre reconducil, seguindo o camiño inverso, ata os apelidos toponímicos mencionados, ou ben adaptalo á forma estándar galega (Igrexas).

Baamonde / Vaamonde / Bahamonde

É apelido toponímico, derivado dun nome de lugar idéntico, polo que na documentación antiga aparece sempre precedido de preposición (de Baamonde). O seu foco orixinario principal localízase na parroquia e lugar de Baamonde, no concello lugués de Begonte, pero hai outros topónimos iguais que tamén puideron dar orixe a este apelido. Presenta tres variantes gráficas: a máis común é Vaamonde (48%), seguida de Baamonde (30%) e Bahamonde (21%). Ningunha das tres pode considerarse en rigor unha forma deturpada, polo menos as dúas primeiras. O -h- entre vocais da terceira responde a unha tendencia gráfica allea ó galego actual, de xeito que algúns topónimos que na grafía castelanizante presentaban ese -h- antihiático pérdeno na forma oficial normalizada (*Narahío, Naraío). Entre Vaamonde e Baamonde, a forma máis etimolóxica é esta segunda, pois o topónimo do que deriva o apelido procede do xenitivo Badamundi dun nome persoal de orixe xermánica Badamundus.

Publicado no Semanario A Nosa Terra (Nº 922-17/02/2000-Páxina 17)