Riqueza onomástica

Unha das grandes riquezas do patrimonio cultural galego é a onomástica, o tesouro dos nomes propios. Nun dos seus dous campos principais, o da onomástica xeográfica ou toponimia, conta desde hai anos con protección legal, o que permitiu descontaminar de alteracións e deturpacións castelanizantes os infinitos nomes de lugar que cobren con palabras da nosa lingua cada recanto do país. No outro campo, o da onomástica persoal ou antroponimia, perviven aínda os efectos dunha oficialidade que non recoñecía dereitos á lingua galega. Con esta nova lei, que modifica algúns artigos do Código Civil e da Lei do Rexistro Civil, ábrese unha porta legal para a recuperación do noso patrimonio.

Pódese prever que o alcance práctico desta novidade legal será menor, e desde logo moito máis lento, ca no caso da toponimia. En primeiro lugar porque mentres que o topónimo galego é unha obrigación legal derivada dun dereito colectivo, a restauración do apelido deturpado descansa na vontade do interesado: é un dereito individual.

En segundo lugar, porque nos topónimos coexistía, xunto coa forma oficial deturpada, a forma viva popular, lexítima galega. Os apelidos, en cambio, en moitos casos só teñen vida oficial, polo que con frecuencia se perde noticia da forma orixinaria. É certo que aínda hai familias apelidadas Otero ou Villar, poñamos por caso, que son coñecidas polos seus veciños como "os de/do Outeiro" ou "Os de/do Vilar", pero a morte paulatina da sociedade campesiña tradicional acaba tamén con eses exemplos de pervivencia, e polo regular as persoas tenden a identificarse coa forma do seu apelido tal coma o aprenderon. Sospeito que moitos Soto, por seguir empregando exemplos de apelidos ben comúns, levarían unha sorpresa ó comprobaren que non hai que remontarse moitas xeracións para dar cos antepasados apelidados (de/do) Souto.

Casuística complexa

O texto da lei 40/1999, ademais de falar de adecuación dos apelidos á lingua correspondente, fala tamén de regularización, o que pode dar lugar a interpretacións erradas. Naturalmente, esa regularización non significa necesariamente uniformización; hai apelidos que presentan variacións dialectais que deben ser preservadas, e o mesmo se podería dicir de variantes gráficas dun mesmo apelido.

Visto que cada apelido ten a súa propia historia, unicamente se poden establecer uns criterios moi xerais para a restauración da nosa onomástica deturpada, pois cada caso require un tratamento específico. Por veces as aparencias enganan, e un apelido como Villamil, por exemplo, que de primeiras semella conter un primeiro elemento villa-, podería corresponder a un topónimo idéntico Villamil, variante de Guillamil (emparentado co primeiro elemento de Guillerme) de xeito que non se trataría dunha forma deturpada, mentres que unha restauración en *Vilamil sería un errado hipergaleguismo.

Unha clasificación xeral dos apelidos galegos pode establecer tres grandes tipos. O primeiro sería o dos apelidos patronímicos, derivados dun nome de pía, con ou sen sufixo (Rodríguez, Fernández, Vázquez, Lourenzo...), que constitúen un grupo relativamente limitado pero moi abundante; o segundo, o dos apelidos toponímicos, derivados dun nome de lugar (Taboada, Outeiro, Souto, Pereira, etc.), e un terceiro dos apelidos que foron en orixe nomes comúns, empregados como sobrenomes, onde cabería distinguir varios subgrupos (alusivos a características físicas, á condición social ou oficio, etc...).