“As novas normas do galego:
algunhas consideracións sobre o uso dos verbos”

por Xosé Ramón Freixeiro Mato

(Publicado n’A Nosa Terra do 9 ao 14 de Xaneiro de 2004, co título “Denominacións de orixe en perigo”)

A parte dedicada ao verbo nas novas normas é, talvez, a que menos mudanzas experimentou. O único aspecto gráfico-morfolóxico que se altera é a acentuación paroxítona da primeira e segunda persoa do plural do pretérito de subxuntivo, de modo que amásemos e amásedes pasan as ser as únicas formas admitidas, para alén da adopción da forma estudar (que substitúe estudiar) e da incorporación de ouvir, que debe convivir con oír. Mais, sen seren estritamente de carácter morfolóxico, introducíronse nas normas algunhas observacións sobre o uso de determinadas formas verbais que, aínda sendo máis ben propias da gramática da lingua, teñen unha especial relevancia por potenciaren certos trazos moi significativos, como son o reforzamento da distinción formal entre antepretérito de indicativo (con -ra) e pretérito de subxuntivo (con -se) e a potenciación do uso do futuro de subxuntivo. No primeiro caso a norma recomenda "manter ben discriminados os usos dos dous tempos" (cantara como indicativo e cantase como subxuntivo) e, canto ao uso do futuro de subxuntivo, afirma que "dada a súa lixitimidade histórica e a súa rendibilidade en certos rexistros lingüísticos, como por exemplo a linguaxe xurídica, cómpre restaurar o seu uso".

Nada especial di a norma, por contra, a respecto do uso do infinitivo flexionado, salvo a súa natural inclusión nos paradigmas verbais, da mesma forma que tamén se inclúe o futuro do subxuntivo, pois, a diferenza do que acontece con este, o emprego das formas flexionadas no infinitivo gozaba xa de total recoñecemento e non era obxecto de discusión. Outra cousa é que se teña posto a énfase suficiente na importancia do seu uso. Neste sentido, non deixa de resultar un pouco estraño ou ilóxico que, en xeral, as persoas dedicadas á corrección ou tradución de textos para o galego, así como o profesorado de lingua galega, teñan insistido máis ou teñan posto máis énfase nos erros ou desvíos de cáracter fundamentalmente ortográfico (usos de <b/v>, de <h>, acentuación etc.) do que na preservación de trazos tan característicos do galego como son o infinitivo flexionado ou o futuro de subxuntivo.

Sobre isto quería agora chamar a atención e subliñar a obrigatoriedade do uso destas formas en determinados casos en que xa a gramática, dunha forma ou doutra, ten estabelecido algún tipo de prescrición. Aquelas persoas que realizan labores de corrección lingüística e que, por tanto, están a desempeñar un papel importante na conformación do modelo de galego culto, deberían, segundo o meu punto de vista, conceder moita máis relevancia á incorrección dun enunciado como Por os rapaces chegar tarde, o profesor chamoulles a atención, debido a non utilización do infinitivo flexionado chegaren, da que se debería dar en gravata ou voda con <b>, por exemplo. No primeiro caso estamos a violentar as estruturas morfosintácticas da lingua, en tanto que no segundo se produce unha simple falta de ortografía. En Aprobación, se proceder, do orzamento anual co uso do futuro de subxuntivo estase a utilizar un trazo estilístico-expresivo característico e diferencial que achega maior precisión temporal e autoctonía, valores que se perderían co uso da forma procede. Nunha proba para ocupar unha praza de asesor lingüístico ou para traballar nun servizo de normalización, por exemplo, estes aspectos deberían ser básicos, cando na realidade son os máis descoidados ao se consideraren simplemente opcionais. Tamén deberían ser tidos en conta, claro está, polo profesorado de lingua galega, polos autores e autoras, e polos medios de comunicación que usan o galego. Tentarei expor, a seguir, aqueles casos en que o seu uso ten, ou debería ter, valor prescritivo.

A comezarmos polo infinitivo flexionado, pódese considerar obrigatorio nos seguintes casos: en primeiro lugar, cando o infinitivo ten un suxeito expreso no texto, ben sexa diferente ou idéntico ao do verbo rexente (Resultou decisivo estares ti alí con eles; Todos admitiron, con afouteza, seren eles os culpábeis); en segundo lugar, cando o infinitivo non ten suxeito expreso, mais vai referido a un axente determinado non indicado no contexto (Convén virdes con tempo; Admitiu sermos os mellores); e, por último, sempre que o infinitivo for introducido por unha preposición ou locución prepositva e tiver suxeito propio, aínda que coincida co do verbo principal, nomeadamente se colocado antes deste (Castigoute por chegares tarde; Antes de saírmos de viaxe, temos de acabar o traballo). Noutros casos o uso do infinitivo flexionado pode ser facultativo, aínda que existen factores que favorecen o seu emprego: presenza dun pronome reflexivo ou dun complemento predicativo xunto ao infinitivo, o afastamento deste do verbo rexente, a anteposición do infinitivo, a forma impersoal do rexente, a necesidade de clareza ou énfase na expresión, a eufonía etc. Como criterio xeral, débese usar o infinitivo flexionado sempre que for posíbel gramaticalmente e non resultar estilisticamente desaconsellábel.

O futuro de subxuntivo, por outra parte, é unha característica do galego que hoxe está en decadencia e que é necesario preservarmos. Constitúe unha forma non real que marca a eventualidade no futuro, situándose por tanto na posterioridade ao momento da enunciación; nunca se utiliza como autónomo en cláusulas simples, senón que só aparece como núcleo da frase verbal nalgunhas cláusulas en correlación con outro verbo en futuro, presente de indicativo ou de subxuntivo e imperativo; esas cláusulas son as condicionantes, circunstanciais temporais, circunstanciais locativas, circunstanciais modais (e outras introducidas polas mesmas conxuncións en cláusulas comparantes e intensificantes, propias das bipolares comparativas e proporcionais respectivamente) e relativas, para alén doutras construcións relacionadas coas anteriores en que se repite o verbo en presente de subxuntivo e en futuro de subxuntivo (sexa como for, faga o que fixer). Parece moi recomendábel, desde o ámbito formalizado da lingua, dar preferencia ao uso do futuro de subxuntivo neses casos, a pesar de existiren outras posibilidades, primeiro por así contribuírmos a recuperar unha forma en decadencia de grande valor para marcarmos a necesaria fronteira fronte ao español, e en segundo lugar por ser unha fórmula con grande rendibilidade expresiva e de maior precisión lingüística do que outros tempos verbais. Mais, para alén desa opción preferencial, tamén parece conveniente propormos como prescritivos algúns deses casos. Así, dadas as circunstancias adecuadas para o uso do futuro de subxuntivo e tendo en conta que onde fundamentalmente se ten utilizado desde a época medieval é nas oracións condicionais lato sensu, deberíase considerar prescritivo o seu uso nas cláusulas condicionantes con se (Se chegares antes das dez, chámame), nas circunstanciais temporais con cando con valor condicional (Irei cando cumprires a túa palabra), nas circunstanciais modais con segundo ou conforme que tamén teñan un matiz condicional (Conforme traballaren, así cobrarán) e nas relativas así mesmo con valor condicional (Aprobarán os que máis estudaren). A modo de exemplo, debería considerarse obrigatorio o uso do futuro de subxuntivo en casos como o seguinte: “Os que (se, cando) non achegaren a documentación antes do vindeiro día 30 serán excluídos”; neste sentido, véxase o diferente significado de Cobrarán unha pensión especial os que cotizasen / cotizaren durante 20 anos segundo o tempo empregado.

En conclusión, aínda que o uso do futuro de subxuntivo foi esmorecendo modernamente na fala en paralelo coa sorte que seguiu este mesmo tempo no español, a súa plena funcionalidade no longo período medieval de normalidade lingüística na Galiza, así como a pervivencia na nosa literatura popular (refráns, cantares), na fala e na literatura do XIX (Pondal, Curros, Rosalía etc.) e mesmo na do XX, ao que lle hai que acrecentar a plena vixencia no portugués actual, parecen aconsellar o esforzo da súa recuperación nun principio cando menos na escrita, aínda que só sexa como fórmula de reafirmación da nosa identidade lingüística e de diferenciación co castelán, para alén da súa incuestionábel utilidade tanto na prosa técnica, xurídica ou burocrático-administrativa, como nos restantes usos da lingua e como recurso estilístico moi rendíbel na lingua literaria. Algo semellante se podería dicir do infinitivo flexionado: aínda que a súa vitalidade na fala actual é moito maior, principalmente entre a xente idosa, corre tamén o risco de se perder nas capas de poboación máis novas por ser un trazo que non posúe o castelán, verdadeiro modelo subxacente e única lingua que está a ameazar as estruturas propias do galego, pondo tamén en perigo a mesma supervivencia deste como lingua autónoma e maioritaria da Galiza. Potenciarmos o uso do infinitivo flexionado e do futuro de subxuntivo supón, pois, afortalarmos o noso sistema lingüístico e garantirmos mellor a súa independencia e o seu porvir.