“LER EN BRASILEIRO”

por Xosé Manuel Sarille
(Publicado en A Nosa Terra nº 1.172)

Unha das experiencias máis satisfactorias para calquer lector galego que o sexa de verdade, é o descubrimento do portugués, e a consecuente primeira vez que tivo necesidade de pensar como é o asunto. Iso acontece cando se fai a primeira viaxe ao outro lado da vella fronteira e áchase un ante un xornal ou dentro dunha libraría e comproba, sen necesidade de ningunha abstracción, que o que está a ver pode lelo. Poida que necesite dunha lixeira adaptación a varias diferenzas gráficas, pero máis nada. Desde ese día o lector, calquer lector que pasase por esta experiencia,  xerarquiza e considera que ten a man, sen esforzo intelectual previo, todo un mundo, e deduce, tamén sen esforzo, que podendo ler en portugués, ou en brasileiro, bobo sería se botase man de calquer tradución, sexa esta para o estándar galego ou para o idioma español.

Igual que calquera consideraría pouco edificante ir ver unha exposición con reproducións de Goya a Pinto ou a Valdemoro, tendo os orixinais no Prado. Cos orixinais e coas traducións das obras en portugués e brasileiro, sucede o mesmo.

Bobo sería se botase man de calquer tradución, porque outra cousa que aprende axiña un lector, ou unha lectora ( non debería de haber que aclarar o da lectora) é que o tradutor é traidor (traduttóre traditóre que din os italianos). Quere dicirse que o tradutor mete sempre a man, inevitabelmente, na alma do escrito orixinal, e traizoa a obra de arte, ou o simples comunicado. Mesmo hai quen di que a obra é outra. E xa non digamos na poesía.  Por esta razón, cando ten fillos, ou fillas o lector, se o é de verdade, sexa este escritor, editor, poeta, tradutor, ou traballador dunha factoría, considerando a súa vella experiencia da viaxe a Portugal, deduce e  considera que se ao seu fillo lle merca uns libros en portugués, ou en brasileiro, vai gañar moito, porque espabila a mente, coñece unha forma de escribir que descoñecía, acércase a uns pobos que deberían ser cercanos e no o son,  e ademais sabe que lle entrega ao meniño un novo útil que practicamente recoñece e non sabe que coñece, as variantes portuguesa ou brasileira e que se facemos equivalencia, pois para ler noutros idiomas, precisa anos de esforzo.

Coñezo e recoñezo a intelixencia do intelectual medio galego e podo asegurarlles que ningún dos que se dedican a estas cousas de linguas, poemas e cousas destas,  se lles ocorre ler a Saramago en castellano. Nin traducido ao galego. Por varias causas. Por sentido común, porque aprezan a literatura, porque en moitos casos teñen sensibilidade e os entrados en anos nostalxia da Revolución dos Caraveis e outros soños, e porque se é coñecido o artista lector, personaxe máis ou menos público, sería semellante que pedisen un Saramago en castellano a que pedisen as obras completas do alcalde de Negreira en calquera lingua. Un desastre para o prestixio. Unha rexouba. É así, fáganme caso. Endexamais escoitarán unha discusión na que o editor ou o intelectual digan que len obras portuguesas en galego nin defendan ese proceder.   

Outra cousa, ai! é que a preguiza do intelectual, do escritor ou do editor, o leve a mercar libros en castellano, de outras orixes, que talvez atopase en portugués se os buscase, os solicitase por correo ou os fose mercar a Braga. Claro que este é outro asunto. E grave. Porque os escritores galegos len, ou lemos, polo que me pode a min tocar, maioritariamente en castellano, provocando, quéirase ou non, un deterioro serio do propio galego, que ademais de contaminarse como evidentemente lle está a ocorrer, deixa de enriquecerse como o faría se o autor submetese a súa mente á variante rica e compacta que é o portugués ou á colorida e frondosa que é o brasileiro.

Que é unha exposición de Goya? Un lugar para ir de excursión e botar un vistazo mentres preguizosamente comemos millos nun cazo ou unha experiencia cultural das máis serias? Que é a lectura, de igual xeito? Un substituto da tele ou unha práctica que se debe promocionar facéndoa óptima? Se son as segundas afirmacións as verdadeiras, que pinta daquela o presidente de Galiza dicindo por aí que de momento a xente en Galiza ten moita preguiza para ler en portugués? Non será que prefere un galego illado e paralisado pola introversión e o complexo de inferioridade? É imposíbel saber de onde tirou semellante información, do da preguiza, porque o problema é outro.

O problema é que o portugués e o brasileiro viven completamente afastados da nosa sociedade, tanto que resulta inquietante, porque di pouco da apertura ao mundo, da ruptura da vella fronteira e e do ideal de modernidade que por aí se profesa. Noutras palabras, é unha situación de atraso puro e duro.